English | Deutsch | Français | Italiano | Español | Dansk | Svenska | فارسی


سودای آزاد کردن گذشته / حزب مشروطه ایران
[نگاه] آزاد کردن خود از گذشته، به جای آزاد کردن گذشته خود، اعتباری به دست درکاران خواهد بخشيد که اکنون تنها در دايره تنگ همفکران به درجاتی برخوردارند . اگر آلمان ها شکست در جنگ دوم جهانی را لازم داشتند تا شهامت روبرو شدن با گذشته و آزاد کردن خود را از آن بيابند ما انقلاب اسلامی را برای آزاد کردن گذشته های خود داريم.

سودای آزاد کردن گذشته / داريوش همايون

آزاد کردن خود از گذشته، به جای آزاد کردن گذشته خود، اعتباری به دست درکاران خواهد بخشيد که اکنون تنها در دايره تنگ همفکران به درجاتی برخوردارند

اگر آلمان ها شکست در جنگ دوم جهانی را لازم داشتند تا شهامت روبرو شدن با گذشته و آزاد کردن خود را از آن بيابند ما انقلاب اسلامی را برای آزاد کردن گذشته های خود داريم. آنها خيره در آنچه کرده بودند، در مسئوليت ملی، نگريستند و پيش تاختند. ما در انديشه پاکشوئی گذشته های خود درجا می زنيم و واپس تر می افتيم. در يک سو انقلابيان ما، بيشترين شان، با چشمان نيم بسته به پيامد های آنچه کردند، به "محصولات فرعی" انقلاب شکوهمند (به گفته يکی از سران انقلابی که هنوز با سربلندی از مردم طلبکاری می کند) می نگرند و بهر ترفند زبانی ــ از جمله تغيير نام آن انقلاب ــ می کوشند گذشته خود را از پيامد هايش آزاد کنند؛ سهم خود ر ادر آن بزرگ بدارند و از دنباله هايش روی بگردانند. اگر هم فشار واقعيت های بيست سی ساله گذشته از اندازه نگرش گزينشی و هميشه حق به جانب ما درگذرد، آنچه را کرده اند اجتناب ناپذير، و در حد "قضای آسمان که ديگرگون نمی شد" بشمارند.
در سوی ديگر طيف، آنها که بيشترين سهم را در انقلاب داشتند زيرا بيشترين اسباب قدرت در دستشان بود، با چشمانی گشاده بر پيامد ها، و کمابيش بسته بر عوامل انقلاب می نگرند؛ يک گذشته را به ياری نشان دادن سياهی های گذشته ای ديگر ــ که از شوربختی و ناشايستگی ملی ما تا اکنون و آينده نا معلوم کشيده است ــ سپيدکاری می کنند. در سر ديگر طيف نيز همين ترفند در کار هست. پيش از انقلاب را برای سپيدکاری انقلاب خود سراسر به سياهی می آلايند. هيچ کس مسئول "آدمی " که در آن دوران بود و تصميم هائی که گرفت نيست؛ همه يا ناگزير بودند يا قربانی اوضاع و احوال. يا همهء کرده ها و تصميم ها و پيشکش کردن کشور به انقلاب درست می بود و هر چه گناه است به گردن انقلابيان و امريکا و بريتانياست؛ يا هيچ گزينش ديگری جز تسليم شدن به رهبری آخوند نمی بود و حکومت چاره ای جز اشتباهاتی که روی داد، برای تسليم شدگان نمی گذاشت. (تاليران اشتباه را از جنايت، و از خيانت ــ که به گفته او موضوع زمان است ــ بدتر می شمرد.)
اما همين بس است که در هردو سوی طيف دمی از خود بپرسند که اگر به آن دوران بر می گشتند آيا همان گونه رفتار می کردند و اگر رويکرد و رفتار متفاوتی می داشتند نتيجه باز همان می شد؟ خود اينکه ما از امری پشيمان شويم برای برباد دادن همه استدلال ها در باره لازم بودن يا اجتناب ناپذير بودن آن امر بس است. پشيمانی به معنی پی بردن به امکان رفتار و رويکرد متفاوت در گذشته است؛ به اين معنی است که می شد از رويدادی جلوگيری کرد. اينکه کسانی شب و روز از تبهکاری و ناشايستگی گروه فرمانروای بيست و هشت سال گذشته می گويند، از رژيمی برخاسته از انقلاب و حکومتی که اختيار و رهبريش مانند خود انقلاب از آغاز در دست آخوند بود، و آنگاه به کسی که انقلاب را نالازم دانسته خرده می گيرند، خبر از پشيمانی آنان می دهد، اما پشيمانی را تا پايانش نمی روند. اگر بتوانند گامی ديگر پيش بگذارند معمای سياسی و اخلاقی خود و فصل تازه ای را در پرورش سياسی ملت ما خواهند گشود.
درباره آجتناب پذير بودن انقلاب گفتاوردی از خامنه ای شايد بسنده باشد. او در مصاحبه ای با اطلاعات، در سال 1362 و بمناسبت سالگرد 22 بهمن چنين می گويد: "ما در يک حالت بهت بوديم. درحالی که در همه فعاليت های آن روزها طبعا ما داخل بوديم. همانطور که مي دانيد عضو شورای انقلاب بوديم و يک حضور دائمی تقريبا در آنجا وجود داشت. لاکن يک حالت ناباوری و بهت بر همه ما حاکم بود. من چيزی بگويم که شايد شما تعجب کنيد. من تا مدتی حتی بعد از آنکه 22 بهمن گذشته بود، بارها به اين فکر افتادم که ما خوابيم يا بيدار و تلاش می کردم که از خواب بيدار نشوم که اگر خواب هستم اين روياهای طولانی که لابد بعدش اگر آدم بيدار شود نخواهد بود ديگر ادامه نکند. اين قدر مسئله برای ما شگفت آور بود."
اکنون آيا نمی توان گفت که اگر رژيم پادشاهی بجای تسليم به نيرو های انقلابی، (و نيرو های انقلابی بجای تسليم به خمينی) و بجای سپردن تصميم گيری به حکومت کارتر، می ايستاد و از کشور دفاع می کرد؛ و اگر با چنان وضعی دست کم بجای گروه ناتوان کارتر، گروه کارديده فورد در امريکا بر سر کار می بود خامنه ای ها خوابش را نيز همچنان نمی ديدند؟
ما در اينجا نيازی نداريم که به ادبيات پشيمانی که در اين بيست و چند سال بخش قابل ملاحظه ای از بايگانی تاريخی ما شده است بنگريم. يک پشيمان را از نسل انقلاب نمی توان يافت که از "خود" سه دهه پيشش سربلند باشد. مانند های انقلابی سربلند از انقلاب شکوهمند و بی اعتنا به "محصولات فرعی" را ديگر تنها در "طبقه جديد" اسلامی در سرتاسر گروه های برخورداران می توان يافت. ديگران اگر از تئوری های توطئه و افسانه مقدر بودن انقلاب دست بردارند از بند گذشته شان آزاد تر خواهند شد ــ مقدر وجود ندارد و هر چه در دست انسان است می تواند صورت های گوناگون با نتايج گوناگون به خود گيرد. رويداد هر چه بزرگ تر، تابعی از عوامل پرشمار تر با نتايج گوناگون تر است. اين اجتناب پذيری رويداد ها چندان است که يکی از وظايف تاريخ را نشان دادن اينکه رويداد ها می توانست به گونه يا گونه های ديگری باشد دانسته اند. تاريخنگار نقش عوامل مهم يک رويداد را بررسی می کند و نشان می دهد که گاه يک تصادف چه پيامد هائی داشته است.
نبرد "پلاسی" در سده هژدهم در سرنوشت امپراتوری مغول هندوستان تعيين کننده بود. در آن نبرد نيرو های انگليسی قدرت آتش کمتری داشتند. ولی در آستانه نبرد باران سختی درگرفت و باروت توپچيان هندی نم برداشت. توپچيان بريتانيائی به فرمان "لرد کلای و" باروت خود را خشک نگه داشتند و پس از ايستادن باران نبرد نابرابر را بردند. اين درست است که بريتانيا تمدنی بسيار پيشرفته تر داشت ولی با يک فرمانده هندی ديگر چنان کشور پهناوری را به چنان آسانی نمی شد گرفت.
موضوع اين نيست که کسانی از پشيمانی و انتقاد ازخود ديگران بستانکاری کنند. اگر آن ديگران به ريشه درخت زدند آن کسان نيز بر سر شاخ بن می بريدند. کسی جز آنها که هيچ نکردند و نمی کنند از گنداب انقلاب اسلامی پاک بدر نيامده است و با "شستن در دريای هفتگانه" نيز در نخواهد آمد. آزاد کردن خود از گذشته، به جای آزاد کردن گذشته خود، برعکس اعتباری به دست درکاران خواهد بخشيد که اکنون تنها در دايره تنگ همفکران و بی سودمندی لمس پذيری، به درجاتی برخوردارند. ما بسيار چنين تجربه ای را شاهد بوده ايم. هر که دربرابر مردم ايستاده است و در صدد پاکشوئی خود نبوده در پيشگاه افکار عمومی سربلند تر آمده است. مردم استعداد بالائی در ستودن فضيلت هائی که خود ندارند نشان می دهند.
* * *
ما همه ــ هر که ناراضی است و انديشه هم می کند ــ از انقلاب و جمهوری اسلامی درس هائی گرفته ايم ــ نشانه ديگری بر اجتناب پذيری آن انقلاب و اين رژيم. از اين درس ها، دگرگون کردن گفتمان و نظرگاه (پرسکتيو) هنوز به اندازه کافی گرفته نشده است ولی پاره ای از ما يک درس را بيش از اندازه گرفته اند: تفاوت گذاشتن ميان مبارزه و انقلاب. از چهار پنج دهه پيش گروه های روز افزونی که به دلائلی کاملا پذيرفتنی، اگرچه به بهانه های خردگريز مانند مخالفت با اصلاحات ارضی و حق رای زنان و اصلاحات اجتماعی ديگر، به مبارزه روی آوردند. آنها با نظامی هم اصلاحگر و توسعه انديش و هم استبدادی و دچار فساد، و ناتوان از گشودن تناقضات خويش، مخالف بودند ــ چنانکه حق هر کسی است که در هرجا با هرچه بخواهد مخالف باشد و از در مبارزه درآيد. آن مخالفان بی اثری جبهه ملی را بهانه روی آوردن به کارزار مسلحانه و مبارزه انقلابی ساختند و بی اثری خود را با پيوستن به اردوی اسلامی جبران کردند. آنها ارتجاع لنينی را به اسلاميان وام دادند و ارتجاع مذهبی را از آنان گرفتند و در آن ترکيب ناخجسته به انقلاب اسلامی (بهمن بعديشان) رسيدند.
همه کوشش های امروز آنان بر ضرورت و اجتناب ناپذيری مبارزه استوار است که کسی درباره اش ترديدی نمی تواند بکند. موضوع آن است که آيا هر مبارزه ای می بايد با آن روحيه، شعار ها و بويژه رهبری باشد؟ امروز آنان کارزار مسلحانه و انقلاب را در شرايطی به مراتب بد تر و بی رحمانه تر از گذشته رد می کنند، و پاره ای از ترس انقلاب تا پای سازشکاری می روند. آن روز هم می توانستند اندکی از گرمای انقلابی بکاهند. مسئله در آدم ها و روحيه هاست. اگر امروز می شود جور ديگری رفتار کرد، آن روز آسان تر می شد.
اين نياز به توجيه خود، به آزاد کردن گذشته از پيامد هايش، در قلب بی اثری بسياری از نيرو های سياسی قرار دارد. گذشته را از پيامد هايش نمی توان جدا کرد زيرا يک فرايند است. بی آن گذشته چنان پيامد هائی نمی بود. اگر از پيامد های اقدامات گذشته خود خشنود نيستيم ناچار به اين معنی است که ديگر آن گونه رفتار نخواهيم کرد. ولی اين گريزی از موضوع بيش نيست. اگر رويکرد ما همان باشد که در گذشته بود باز در اوضاع و احوال ديگری اشتباهات و کوتاهی های تازه از ما سر خواهد زد که بر همان روال گذشته های ما خواهد بود، هرچند امکان تکرار بسياری از همان اشتباهات و کوتاهی های گذشته را نخواهيم داشت.
برای آنکه آينده ای متفاوت و مايه خشنودی داشته باشيم می بايد گذشته خود را بازنگری کنيم. رويگرداندن ساده از گذشته بی نقادی و تحليل آن رفع تکليفی بيش نيست. پشيمانی اگر چيزی بيش از يک احساس مزاحم گاهگاهی باشد به معنی باز نگری انتقادی کردار های پيشين است؛ يک پالايش درونی است و شخص را انسان تازه ای خواهد کرد. ما نه تنها می بايد گفتمان و نظام ارزش های تازه ای داشته باشيم دستکاری هائی را در رويکرد خود نيز لازم داريم ــ پيش از همه اين احساس حقمداری self righteousness؛ اين بی مدارائی که در نزد قهرمانان آزاديخواهی نه کمتر از ديگران ديده می شود؛ اين حالت شخصی دادن به اصولی ترين و عمومی ترين مسائل. دست و پا زدن ها برای آزاد کردن گذشته نيز از همين رويکرد حقمدار می آيد.





اضافه شده توسط آشیل | ۸:۴۱ ۸۶/۱/۳۱


ارسال نظر برای تمامی بازديدکنندگان، بدون ثبت نام آزاد است.
نام:
ايميل يا آدرس وبلاگ: (لطفاً فقط يکی را وارد کنيد)
شکلک: smile wink wassat tongue laughing sad angry crying biggrin blink ninja unsure 
پيام:
مشخصات من را نگه دار | مشخصات من را از یاد ببر